۵۴ سال حکمرانی خاندان اسد بر سوریه در یک نگاه

صفورا طالب زاده| به گزارش خبربین آنلاین؛ با سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، دوره ۵۴ ساله حکمرانی خاندان اسد بر سوریه پایان یافت؛ دوره‌ای که از فوریه ۱۹۷۱ با به قدرت رسیدن حافظ اسد آغاز شد. نکته قابل توجه آن است که هم روی کار آمدن و هم کنار رفتن این خاندان، با مداخله و تحولات نظامی همراه بود. این گزارش به بازخوانی مهم‌ترین فرازهای سیاسی، امنیتی و منطقه‌ای دوران ۵۴ ساله اسدها می‌پردازد.

پایان عصر کودتا و تثبیت ثبات سیاسی

سوریه پس از استقلال از فرانسه در ۱۹۴۶، دوران بی‌ثباتی گسترده‌ای را تجربه کرد؛ دوره‌ای که با هفت کودتای موفق و ده‌ها تلاش ناکام برای تصاحب قدرت همراه بود. به‌طور میانگین هر ۳۰ ماه یک کودتای موفق رخ می‌داد و هر پنج سال، دست‌کم سه کودتای ناکام خنثی می‌شد. این بی‌ثباتی سیاسی در کنار جنگ‌های خارجی، از جمله جنگ ۱۹۴۸ و جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷، ساختار سیاسی سوریه را ناپایدار کرده بود. حتی تشکیل «جمهوری عربی متحده» با مصر در ۱۹۵۸، برای مدتی سوریه را از نقشه سیاسی حذف کرد و تنها پس از کودتای ۱۹۶۱، این اتحاد فروپاشید.

با روی کار آمدن حافظ اسد در ۱۹۷۱، روند کودتاهای پی‌درپی متوقف شد و انتقال قدرت در سال ۲۰۰۰ از حافظ به بشار نیز بدون بحران و خشونت انجام شد. حتی در اوج بحران داخلی سوریه از ۲۰۱۱ به بعد، ثبات سیاسی دمشق حفظ شد و نمونه‌ای از طولانی‌ترین دوره ثبات حکومتی در تاریخ مدرن سوریه رقم خورد.

استقلال سیاست خارجی و نقش منطقه‌ای

یکی از دستاوردهای مهم دوران اسدها، استقلال واقعی سوریه در سیاست خارجی بود. حافظ اسد توانست وابستگی کشور به بلوک شرق را کاهش دهد و دمشق را به عنوان بازیگر مستقل منطقه‌ای تثبیت کند. نمودهای این استقلال عبارتند از:

تقابل با عراقِ صدام پس از کودتای ۱۹۷۹

حمایت از جمهوری اسلامی ایران در جنگ تحمیلی

نقش مستقل در لبنان و مواجهه با رژیم صهیونیستی

این استقلال حتی پس از فروپاشی شوروی نیز حفظ شد و سوریه به عنوان یکی از اضلاع اصلی جنگ اول خلیج فارس (۱۹۹۱) و ناظر در پیمان‌های امنیتی شورای همکاری خلیج فارس حضور داشت. دوره بشار اسد نیز شاهد حفظ این استقلال در مسائل منطقه‌ای و داخلی بود، از جمله خروج نیروهای سوریه از لبنان، بحران داخلی و بازگشت دمشق به اتحادیه عرب.

جنگ تشرین و آزادسازی قنیطره

در تاریخ مدرن سوریه، جنگ اکتبر ۱۹۷۳ (تشرین) تنها تجربه موفق آزادسازی سرزمینی است که تحت اشغال خارجی بود. حافظ اسد موفق شد بخشی از جولان اشغالی را آزاد کرده و منطقه قنیطره را به کنترل سوریه بازگرداند. این موفقیت تنها نمونه عملی تثبیت اقتدار نظامی و بازپس‌گیری سرزمین‌های از دست‌رفته بود.

حضور سوریه در لبنان و پیوندهای امنیتی–نظامی

سوریه طی دوران حکمرانی اسدها نقش امنیتی و نظامی گسترده‌ای در لبنان ایفا کرد. این حضور که از سال ۱۹۸۲ تا ۲۰۰۵ ادامه یافت، همزمان با حفظ استقلال رسمی لبنان و پشتیبانی از جریان‌های مقاومت، سیاست منطقه‌ای دمشق را تثبیت کرد و قدرت نفوذ سوریه را در لبنان حفظ نمود.

رویکرد دمشق در برابر رژیم صهیونیستی و جریان سازش

سوریه تحت رهبری حافظ و بشار اسد، همواره یکی از اصلی‌ترین مخالفان روند سازش عربی با رژیم صهیونیستی بود. پیشنهادهای آمریکا برای بازگرداندن بخش‌هایی از جولان در دهه‌های ۹۰ و ۲۰۰۰ نتوانست دمشق را به پذیرش عادی‌سازی روابط ترغیب کند. همزمان سوریه از گروه‌های مقاومت فلسطینی و لبنانی حمایت کرده و نقش تعادلی در جهان عرب ایفا نمود.

جمع‌بندی؛ دستاوردها و پرسش‌های آینده

دوران ۵۴ ساله اسدها با فراز و نشیب‌های متعدد همراه بود، اما نقاط برجسته‌ای نیز به ثبت رساند:

توقف کودتاها و تثبیت ثبات سیاسی داخلی

کسب استقلال واقعی در سیاست خارجی

موفقیت‌های نظامی محدود اما مهم (مانند آزادسازی قنیطره)

حضور راهبردی و امنیتی در لبنان

ایستادگی در برابر جریان‌های سازش با رژیم صهیونیستی

همزمان، بحران اقتصادی، جنگ داخلی و تحریم‌ها از چالش‌های جدی این دوران بودند که تاثیر آنها بر آینده سوریه غیرقابل چشم‌پوشی است.

اکنون، با پایان حکمرانی اسدها، سوریه وارد مرحله‌ای تازه شده است. پرسش مهم این است که چگونه ملت سوریه، با حس غرور ملی و ارزشگذاری بر تاریخ و فرهنگ خود، این دوره را ارزیابی و به یاد خواهد سپرد. تجربه نشان داده است که ملت سوریه به تاریخ و فرهنگ خود بهای بسیار زیادی می‌دهند و «حس غرور ملی» میان آن‌ها بسیار قوی و ریشه‌دار است، آیا در دوران جدید، این احساس تقویت خواهد شد؟